An Club Leabhar: Ár meas ar ‘Brídín’

bridin[1]

An scéal: Cáilín óg a fhágtar ina dilleachta ar a bealach anonn go dtí an tOileán Úr aimsir an Drochshaoil (nó roimhe? – tá iomrall aimsire sa leabhar) agus na heachtraí a bhaineann di.

🙂 Stíl réidh nádúrtha ag an údar. Caint Chonamara ar barr a phinn aige.
😦 An plota mós caol agus na heachtraí deacair a shlogadh amanna. An leabhar pas rófhada, leis (355 lch).

Advertisements

Imirt chártaí

photo

“Tá gob deas ar do chearc, a dhuine” (mar a déarfá!)

Mar is eol daoibh, beidh oíche chártaí ag na Gaeil i gCéin Déardaoin seo chugainn, an 24 Deireadh Fómhair. Ar eagla nach bhfuil na frásaí a úsáidtear i gcluichí cártaí ar bharr a theanga ag gach duine, ag seo roinnt frásaí úsáideacha, mar aon le heolas eile a bhaineann le hábhar, as Slí an Eolais le Cormac Ó Cadhlaigh:

Cluiche Cártaí
“Mura ndéana sé lá prátaí a bhaint,” a deir an seanfhocal, “déanfaidh sé lá cártaí a imirt.” Agus níl aon dabht ná gur breá an caitheamh aimsire agus gur maith an sult cluiche maith cártaí, go mór mór, oíche gheimhridh, nuair a bhíonn cuideachta mheidhreach i dteach timpeall an bhoird. Dhá chárta caogad (dhá chárta is caoga) a bhíonn i bpaca cártaí. Ceithre chulaith sa phaca, .i. hart, muileata, triuf, agus spéireata. Tá an muileata is an hart dearg agus an triuf agus an spéireata dubh. Trí chárta dhéag i ngach culaith .i. an Rí, an Bhanríon, an Cuireata, an Deich, an Naoi, an tOcht, an Seacht, an Sé, an Cúig, an Ceathair, an Trí, an Dó, agus an tAon. Cúig is daichead, aon déag ar fhichid, cúig fichead, is iadsan na cluichí is minice a imrítear ach níl aon bhliain ná tagann cluiche nua i bhfaisean, mar atá, neap, sóló, droichead, pantún, cúncan, srl.

Sna trí chluiche tosaigh, 45, 31, agus 25, díoltar (roinntear) cúig chárta an duine amach don lucht imeartha tar éis iad a shuaitheadh agus tar éis duine den lucht imeartha a bhaint díobh, is é sin, roinnt de na cártaí a bhaint díobh. Ansan nuair a bhíonn cúig chárta ag gach duine, iompaíonn an díoltóir an cárta uachtair agus bíonn culaith an chárta a iompaítear ina mhámh, is é sin, is í culaith an chárta san is fearr san imirt sin.

Sin iad na cártaí is fearr a d’fhéadfadh a bheith ag duine agus é ag imirt cluiche de na cluichí sin: an cíoná (an mámh mór), is é sin, an cúig den chulaith a iompaítear—sin é an mámh is fearr; ansan an cuireata; an t-aon hart (bíonn an luach san ag an aon hart i gcónaí); an t-aon mámh ina dhiaidh sin; ansan an rí, an bhanríon; agus más cárta dubh (triuf nó spéireata) an mámh bíonn na cártaí ísle níos fearr ná na cártaí arda; ach, más cárta dearg (hart nó muileata) is mámh, is fearr na cártaí arda ná na cártaí ísle.

In aon imirt timpeall de na cluichí seo, 45,31, nó 25, tugtar cúig ar gach imirt a bhuachan, agus mar sin tugtar cúig mar ainm ar gach imirt timpeall. Ach i ndeireadh an chluiche, tugtar cúig nó sé sa bhreis (45 nó 31) don té a raibh an mámh ab fhearr sa chluiche aige.

I dtosach an chluiche is é an fear ar chlé an díoltóra is túisce a imríonn, agus mar sin don chuid eile. Agus ansan ina dhiaidh sin is é an fear a bhuann an cúig a leagann an chéad chárta. An té a bhuann an cluiche (nó na páirtithe a bhuann é) in aon imirt deirtear go ndéanann siad an cluiche a ghoin. Imrítear an cluiche ar aon airgead is maith leis an lucht imeartha.

An té a mbíonn an t-aon mámh ina ghlac aige, is féidir dó aon chárta (an cárta is measa dá bhfuil aige, ar ndóigh) dá dheis cártaí a chur uaidh ar leataobh ar an gcárta (ar an mámh) ar bharr na gcártaí a fhanann tar éis iad a roinnt amach, mar is fearr mámh dá ísle céim ná aon chárta eile (ach amháin an t-aon hart) dá airde céim.

Is féidir d’aon uimhir daoine na cluichí sin a imirt, gach duine ar a shon féin, nó gach beirt acu as lámh a chéile. Bíonn cluiche maith ann nuair a bhíonn trí bheirt ag imirt i gcoinne a chéile. Ach bíonn an-imirt agus an-chlipeadh nuair a bhíonn sé ina chluiche ceithre bheirt, agus níl aon seó ach a mbíonn de bhualadh nuair is cluiche trí thriúr é. Páirtithe a thugtar ar na daoine a bhíonn ag imirt as lámh a chéile mar sin.

Cainteanna a bhaineann le 45, agus 31, agus 25 a imirt
Ceathrar dearg ar dearna culaith gan aird gan rath.
Cuireata muileata agus banríon spéireata a chuir Seán agus Muiris faoi mhála na déirce.
Muileata i gcomhair an chruatain agus is crua don triuf.
Aon triuf glaoim ort.
Aon hart an t-aon beag ceart.
Aon hart an fear meidhreach ceart.
Aon hart rí breá na gcártaí.
Aon hart ag tart faoin gcíoná.
Hart ar bheart is na cuanta ó dheas.
Muileata an mámh—is maith an drámh an spéireata.
Daichead a bhí an t-asal nuair a cailleadh é. (Deirtear an focal san nuair a bhíonn duine go hard sa chluiche agus súil aige leis an gcluiche a bhuachan.)
Ceathrar dearg ar dtús agus gan rí ná rath as san siar.
Cuireata gan gharda is ard a screadann sé.
Bíonn gach éinne ag teitheadh ón muileata.
Beir an chéad chúig agus tabhair an cíoná.
Is mairg a thabharfadh an cuireata is an cíoná ar cheann.
Aon muileata—an fear a leag an chruach mhóna ar Ard Fearta.
Níl mámh ná drámh (maith) agam.
Na máite is na dráite.
Tá iarlais ann, cosain í. (Nuair a bhíonn ceithre chárta mhaithe ag duine agus cárta suarach gan maith ar bith ann, achainíonn sé ar a pháirtí a dhícheall a dhéanamh chun an cúig deiridh a bhaint amach.)
Dea-imirt agus gan cheiliúr i mámh ná i ndrámh. (Ceiliúr nó ceilt is ea gan cárta de dhath an chéad chárta a leagan ina dhiaidh nuair a bhíonn sé agat i do ghlac.)
Ná ceil is ná coinnigh muileata. (Is é sin, gan muileata a cheilt ach é a leagan i ndiaidh an mhuileata a leagfaí i dtosach; agus más amhlaidh is agatsa a bheadh an leagan tosaigh, an muileata a chaitheamh uait.)
Is í mallacht an chearrbhaigh an muileata a chothú.
Spéireata ó Loch Éirne nó cárta maith hairt.
Tá gob deas ar do chearc. (Deirtear an focal san nuair a bhíonn cártaí maithe ina ghlac ag duine.)
Fáinne óir ort. (Deirtear le duine a iompaíonn aon.)
Díol as. (Ní foláir do dhuine a iompaíonn aon chárta eile a chur uaidh ar leataobh in ionad an aoin sular féidir dó é a thógáil.)
Muileata an mámh—is maith an drámh an triuf.
Ná bí fadbheartach (.i. mall san imirt), imir amach iad.
Imir arís, a ghiolla a bhí dána.
Cheil tú, croch do lámh. (An té a cheileann, is é sin, ná himríonn an mámh nó drámh a leagadh ar dtús, ní foláir dó a chártaí a chur uaidh ar fad.)
Rinne mé rian. Rianaigh mé é. Tá sé rianta agam. Tá sé ina rian agam. (Is ionann rian a dhéanamh agus cluiche a ghoin).
Ná lig cúig a lámhdhéanta leis. (Deirtear an focal san mar is ag fear na gcártaí a dhíol a bhíonn an cárta deiridh a imirt an chéad bhabhta.)
Caith cuireataí. (An bheirt nó an triúr is túisce a fhaigheann cuireataí nuair a chaitear iad, is iad a bhíonn ina bpáirtithe.)
Cárta cúil.
Cleas an mháimh ná feictear ach nochtadh sé a lámh.
An tríú cluiche an chearrbhaigh.
Cearrbhach—duine a bhíonn ag imirt chártaí go minic.
Cearrbhach óg—duine ná fuil puinn eolais ar imirt chártaí.
Cúl-chearrbhach—duine a chuireann geall ar imirt na gcártaí ach ná himríonn in aon chor.
An cíoná—an cúig den chulaith atá ina mhámh.
An mámh cinn nó an mámh mór—an mámh is fearr san imirt nuair ná bíonn an cíoná ag éinne.

Foinsí eile ina bhfuil téarmaí cártaí:

– An Béal Beo, Tomás Ó Máille (féach ‘Cártaí’)
– ‘Cárdaí agus Cearrbhachas’, Shan Ó Cuív, Béaloideas 22
Cúig Fichead (alt i Vicipéid)
– An Saol Mór, Seán Macsíthigh (féach ‘Cluichí agus caitheamh aimsire laistigh’)
– ‘Traidisiún na gCártaí’. Caint a thug Maidhc Sé ag Ceiliúradh an Bhlascaoid (bliain:?)
– Seanchas ó Chairbre (féách ‘Imirt na gCártaí’)
– ‘Téarmaíocht cártaí san aistriúchán ar The Penguin Book of Card Games‘, Máire Rós Ní Loinsigh, Léann Teanga: An Réiviú 2015.

Club Leabhar

Is clos do na Gaeil i gCéin go bhfuil Club Leabhar ag aistritheoirí Gaeilge an Choimisiúin Eorpaigh. Bíonn eolas faoin gClub seo ar leathanach facebook ‘An Coimisiún Eorpach – Aistriúchán Gaeilge’. Sílimid gur togha smaoinimh an Club seo agus tá rún ag roinnt dínn an leabhar a roghnaítear gach mí a léamh agus a phlé eadrainn féin. Seo na leabhair a bhí ag an gClub go dtí seo: An Litir le Liam Mac Cóil, An Fear Dána le Alan Titley, An Druma Mór le Séamus Mac Grianna, Japhy Ryder ar Shleasaibh na Mangartan le Robert Welch, Séadna leis an Athair Peadar Ua Laoghaire, An Ród Seo Romham le Liam Mac Uistín, Lig Sinn i gCathú le Breandán Ó hEithir, agus, leabhar na míosa seo, Brídín le Colm Ó Ceallaigh.

Nuair a bheidh uain againn air, déarfaimid libh cad é ár meas ar an leabhar a roghnaíodh.

Ós ag trácht ar leabhair atáthar, is maith ann an feachtas margaíochta do leabhair Ghaeilge atá ar bun ag Foras na Gaeilge faoi láthair. Go n-éirí go geal leis.